Op de West Mainland liggen de prehistorische vindplaatsen, op 20–30 minuten van Kirkwall. De Italian Chapel en de Churchill Barriers liggen in het zuidoosten, op weg naar de korte veerverbindingen. Hoy en de noordelijke eilanden vragen elk een aparte dag.
1 Skara Brae
In 1850 rukte een storm de graszoden van een duin aan de Bay of Skaill en legde een groepje stenen huizen bloot dat meer dan vier millennia begraven had gelegen. Het dorp, bewoond vanaf ongeveer 3100 v.Chr. – vóór de piramiden –, is verbluffend gaaf: elk huis heeft een centrale haard, stenen kistbedden en een stenen kast. In een replica kun je naar binnen stappen, en in de zomer geldt het ticket meestal ook voor het nabijgelegen Skaill House.
Praktisch: Betaalde toegang (Historic Environment Scotland); boek in de zomer vooraf, en vermijd het midden van de dag, wanneer de bussen van de cruiseschepen aankomen. Reken op 1½ uur. Ongeveer 30 minuten rijden vanaf Kirkwall, 15 vanaf Stromness.
2 De Ring of Brodgar en de Stones of Stenness
Op een smalle strook land tussen twee lochs staan twee grote steencirkels. De Ring of Brodgar, 104 meter in doorsnee, telde oorspronkelijk ongeveer zestig stenen, waarvan er 36 over zijn, omringd door een in de rots uitgehakte greppel. Een mijl verderop horen de vier hoge, mesvormige Stones of Stenness mogelijk bij de oudste henge van de Britse Eilanden. Ga bij zonsopgang of zonsondergang als het kan.
Praktisch: Beide gratis en altijd open. Reken op 1 uur voor de twee. Bij Brodgar worden de paden soms omgeleid om de bodem te beschermen.
3 Maeshowe
Van buiten een grasheuvel; van binnen het mooiste kamergraf van Noordwest-Europa, rond 2800 v.Chr. gebouwd van massieve, nauwkeurig passende platen. Een paar weken rond midwinter schijnt de ondergaande zon door de toegangsgang tot op de achterwand. In de twaalfde eeuw braken Noormannen in en lieten ze de grootste verzameling runengraffiti buiten Scandinavië achter – opschepperij, grappen en een draakje.
Praktisch: Betaald; alleen met een rondleiding op een vast tijdstip, met een pendelbus vanaf het bezoekerscentrum in Stenness. Boek vooraf. Ongeveer 1 uur. In de lage toegangsgang moet je bukken.
4 Kirkwall en St Magnus Cathedral
De hoofdplaats is een compact stadje met smalle, met flagstones geplaveide straten. In het hart staat de kathedraal die de Noorse jarl Rognvald in 1137 stichtte ter ere van zijn vermoorde oom Magnus, gebouwd van rode en gele zandsteen in banden en een van de best bewaarde middeleeuwse kathedralen van Schotland. Ertegenover staan de ruïnes van het Bishop’s Palace en het Earl’s Palace en het gratis Orkney Museum. Bij Highland Park, aan de rand van het stadje, wordt sinds 1798 gestookt.
Praktisch: Kathedraal: gratis (donaties; betaalde rondleidingen naar de bovenverdiepingen). Paleizen: betaald, seizoensgebonden. Reken op een halve dag voor het stadje.
5 De Italian Chapel en de Churchill Barriers
Nadat een Duitse onderzeeër in oktober 1939 Scapa Flow was binnengeglipt en het slagschip Royal Oak tot zinken had gebracht, gaf Churchill opdracht de oostelijke zeegaten met dammen af te sluiten. Italiaanse krijgsgevangenen bouwden ze – en toverden in hun vrije tijd twee golfplaten barakken op het eilandje Lamb Holm om tot een verfijnde kapel met een beschilderd interieur en een gevel van gegoten beton. Over de dammen loopt nu de weg naar het zuiden, naar Burray en South Ronaldsay.
Praktisch: Kapel: kleine toegangsprijs. 20–30 minuten. Ongeveer 15 minuten rijden ten zuiden van Kirkwall.
6 Scapa Flow
Deze enorme natuurlijke haven was in beide wereldoorlogen de belangrijkste basis van de Royal Navy. In juni 1919 bracht de geïnterneerde Duitse Hochseeflotte zichzelf hier tot zinken; enkele wrakken liggen er nog en maken dit tot een van de grote duikbestemmingen ter wereld. Het verhaal wordt verteld in het Scapa Flow Museum, in de voormalige marinebasis in Lyness op het eiland Hoy.
Praktisch: Museum: gratis; meestal open van de lente tot de herfst. Autoveer van Houton naar Lyness (ongeveer 30 minuten; boek voor voertuigen).
7 Stromness
Het tweede stadje van Orkney is één kronkelende straat van flagstones en kasseien tussen hoge stenen huizen, elk met een eigen steiger aan de achterkant. Het was de laatste aanloophaven voor de schepen van de Hudson’s Bay Company en voor poolreizigers. Nu vind je er het uitstekende Pier Arts Centre, een goed klein museum en de veerboot naar Scrabster.
Praktisch: Rondkijken is gratis; reken op 2 uur. Kunstcentrum gratis; museum kleine toegangsprijs.
8 Hoy en de Old Man of Hoy
Hoy is het enige heuvelachtige eiland, met bij St John’s Head de hoogste loodrechte zeekliffen van de Britse Eilanden. De beroemde schildwacht is de Old Man of Hoy, een 137 meter hoge pilaar van rode zandsteen die in 1966 voor het eerst werd beklommen. Je vaart erlangs met de veerboot Scrabster–Stromness; wil je er recht tegenover staan, loop dan vanaf de prachtige baai van Rackwick.
Praktisch: Wandeling vanaf Rackwick: ongeveer 9 km en 3 uur heen en terug over een duidelijk pad. Voetgangersveer van Stromness naar Moaness, of autoveer vanuit Houton. Een hele dag.
9 Yesnaby, Birsay en de westkust
De Atlantische kust van de Mainland is een aaneenschakeling van kliffen, rotspilaren en geo’s (smalle inhammen). Yesnaby heeft een rotspilaar en wilde bloemen; Marwick Head is in de vroege zomer een zeevogelstad; en op de noordwesthoek ligt de Brough of Birsay, een getijdeneiland met Pictische en Noorse resten dat je bij laagwater te voet over een dam bereikt. In het binnenland is de Broch of Gurness een toren uit de ijzertijd, omringd door zijn dorp.
Praktisch: Kliffen gratis. Brough of Birsay: toegankelijk van ongeveer twee uur voor tot twee uur na laagwater – controleer de getijdentijden en raak niet ingesloten. Gurness: betaald, seizoensgebonden.
Tours met gids: Orkney
Dagtrip vanaf €140 Orkney: dagtour West Mainland in kleine groep
Oeroude monumenten, kliffen en kust op West Mainland in zes uur met een lokale gids – de makkelijkste manier om het hart van Orkney zonder auto te zien.
Dagtrip vanaf €140 Orkney: dagtour vanuit Stromness (sluit aan op de veerboot uit Scrabster)
Afgestemd op de veerboot vanaf het vasteland, zodat je de belangrijkste prehistorische plekken van Orkney als dagtrip vanuit Caithness kunt bezoeken.
